Bilim Olmasaydı Ne Olur?
İzmir’de yaşayan, sosyal medyada aktif ve tartışmayı seven bir genç yetişkin olarak, bilim olmasaydı ne olur sorusunu sormak, sanki herkese ilkokulda birer beyin jimnastiği yapmalarını öneren türden bir soru gibi gelebilir. Ama buna rağmen, bilim ve onun hayatımızdaki etkileri üzerine düşünmek, aslında pek de “basit” olmayan bir meseledir. Bence, bilim olmasaydı bu dünyada neler olacağını düşünmek, biraz da “Bu ne kadar eğlenceli bir kafa karıştırma olurdu” yaklaşımından başka bir şey değil. Yine de bilim ve teknolojinin bu kadar iç içe geçtiği bir dünyada, bunun anlamı büyük. Her şeyin temeline bakmamız gerek.
Bilimin Güçlü Yönleri: Hayatı Kolaylaştıran Süper Güç
Bilim, tek başına bir güç değil; aslında toplumsal yapıları şekillendiren bir altyapıdır. Eğer bilim olmasaydı, ne olurdu? Öngörülemeyen bir kargaşa mı? Bir tür kaos? Ya da belki de bir çeşit doğa ile iç içe, daha “doğal” bir yaşam mı? Bu sorulara yanıt vermek, bir yandan fazla basit gibi gözükebilir ama, her gün televizyon ekranlarında gördüğümüz yeni bir teknoloji, buluş ya da bilimsel keşif sayesinde, hangi “lazım” şeylerin hızla hayatımıza girdiğini ve aslında hayatımızı nasıl kolaylaştırdığını fark etmek zor olmaz.
Örneğin, sıcak bir İzmir gününde serinlemek için elektronik fanlar, klima sistemleri ve soğutma cihazları bilimsel gelişmelerin bir ürünü. Bilim olmasaydı, ya da daha doğrusu bilimsel yöntemler ve teknolojiler olmasaydı, bugün yaşadığımız konforun pek çoğundan mahrum kalırdık. Soğutma teknolojileri, tıp, ulaşım… Bunlar her biri, insan hayatını doğrudan etkileyen, bilimin katkıları ile şekillenen alanlar. Ayrıca, pandemiye karşı geliştirdiğimiz aşılardan tutun, sağlığımızı izleyen cihazlara kadar, bilimsel buluşlar hayatımızı hem daha uzun hem de daha sağlıklı kılma yolunda önemli bir işlev görüyor.
Eğer bilim olmasaydı, belki de bu yazıyı yazmamız bile imkansız olurdu. Elektrik, internet ve dijital cihazlar bir yana, bilim olmasaydı, belki de her gün kullandığımız otomobillerin, cep telefonlarının, uçakların hiçbirisi olmazdı. Hadi gelin, bilim olmasaydı sosyal medya da olmazdı, değil mi? Kısacası, tüm bu “kolaylıkları” bir kenara bırakın, hatta konuşacak bile bir konumuz olmazdı. Bilim, her ne kadar gözlemlerle sınanabilen bir “gerçeklik” olsa da, modern dünyanın temel taşıdır. Yani kısaca, bilim olmasaydı, hayat muhtemelen çok daha zor olurdu.
Bilimin Zayıf Yönleri: İlerleme mi, Sınırsız Güç mü?
Ama hadi biraz da başka açıdan bakalım. Bilimin ilerleyişine çok derin bir güven duyduğumuzu inkar edemem. Ancak, bilim dediğimizde yalnızca şeffaflık, doğruluk ve doğrulama beklemek bence her zaman kolay olmuyor. Bazı durumlarda, bilimin yol açtığı etkiler, öngörülemeyen sonuçlarla karşımıza çıkabiliyor. Geçmişte bilimsel buluşların arkasında çoğu zaman etnik, toplumsal ve politik çıkarlar yatıyordu. Bu çıkarlar, bilimin kendisini çok temiz bir alan gibi göstermesini engellemiştir.
Bunun en güzel örneklerinden birisi, bilimsel araştırmaların sıklıkla yalnızca belirli bir gruba hizmet etmesidir. Bilim insanları, bazen insanlığa yarar sağlama iddiası ile ortaya çıkarken, aslında toplumda belirli bir kesimin çıkarlarını savunmuşlardır. Tıpkı geçmişte yapılan bilimsel ırkçı çalışmalar gibi. 1900’lerde yapılan bir çok ırkçı bilimsel deney, toplumdaki mevcut eşitsizlikleri bilimsel bir temele dayandırmıştı. Bu da aslında bilimin, tüm gücüyle toplumları şekillendiren bir araç olabileceğini gösteriyor. Bu türdeki bilimsel yanlışlar, çoğu zaman sınıfsal, etnik ve toplumsal eşitsizlikleri pekiştirebilir.
Ayrıca, bilimin yarattığı bazı “yenilikler” doğrudan çevreyi tehdit eden faktörlere dönüşebilir. Kimya, mühendislik ve biyoteknoloji gibi alanlardaki ilerlemeler, genellikle gözle görülmeyen veya uzun vadede ortaya çıkan riskler taşıyabilir. Örneğin, fosil yakıtlar üzerinden kurulan medeniyetin enerji ihtiyaçları, iklim değişikliği sorununu tetikledi. Bugün geldiğimiz noktada, sadece bilimsel buluşlar değil, bunların toplumsal etkileri de önemli bir noktada.
Çevresel tahribat, ekosistemlerin yok olması gibi konular, bilimsel gelişmelerin gözle görünmeyen yüzüdür. Bir yanda insana hayat sunan tıbbi yenilikler varken, diğer yanda bu yeniliklerin doğaya verdiği zararı göz ardı edemeyiz. Bilim ve teknoloji, belirli bir noktada kendi doğasını aşarak, kontrolsüz bir şekilde doğaya karşı tehdit oluşturabilir.
Bilim Olmasaydı: Eğlenceli Bir Dönüşüm?
Peki, bilim olmasaydı ne olurdu? Hangi açıdan bakarsanız bakın, bu soruya kesin bir yanıt vermek imkansız. Belki de bilim olmasaydı, yine de doğayla uyum içinde yaşayan bir toplum olurduk. Ama sosyal medya sayesinde bildiğimiz “evrensel” hakikatlerin yerine, tam anlamıyla kaotik bir dünya yerleşirdi. Yani, yazının başında belirttiğim gibi, belki de eğlenceli bir kafa karıştırma olurdu.
Fakat asıl mesele, bilim ile ilişkimizi nasıl kurduğumuzda yatıyor. Bilim, bizim dünyayı anlamamız için yararlı olabilir, ama asıl soru şu: Bilim, gerçekten toplumun yararına mı çalışıyor, yoksa kendi çıkarları için mi? Toplumun geniş kitlelerine ulaşan bu bilgilerin içeriği, büyük ölçüde bilimin sadece “bilim” olarak kalmadığını ve bazen çıkarların arkasında şekillendiğini gösteriyor. Bilimin uygulama alanlarının daha geniş bir biçimde toplumsal fayda sağlayacak şekilde şekillendirilmesi gerektiğini söylemek belki de bu yazının en cesur ve temel sorusu.
Sonuç olarak, bilim olmasaydı yaşam nasıl olurdu sorusu, sonsuz bir tartışma konusudur. Bunun kesin bir yanıtı yok, ama kesin olan bir şey var: Eğer bilim, toplumun çıkarları doğrultusunda daha adil bir şekilde yapılandırılabilseydi, her şey çok daha farklı olabilirdi.